آیا بعد از عقد میتوان مهریه را افزایش داد

بعد از عقد، افزایش یا کاهش مهریه به طور مستقیم تحت عنوان «مهریه» از نظر رویه قضایی کشور ممکن نیست. با این حال، راه های قانونی جایگزینی برای تغییر تعهدات مالی بین زوجین وجود دارد که می تواند اهداف مشابهی را دنبال کند و نیازمند آگاهی دقیق از مقررات حقوقی است. این موضوع یکی از دغدغه هایی است که بسیاری از زوجین پس از مدتی از زندگی مشترک، با آن مواجه می شوند. گاهی احساس می شود که میزان مهریه تعیین شده در ابتدای زندگی، با شرایط فعلی یا چشم انداز آینده همخوانی ندارد. این احساس می تواند از جنبه های مختلفی ناشی شود؛ شاید زن به دنبال پشتوانه مالی محکم تری باشد و مرد نیز با رضایت قلبی، خواهان افزایش این پشتوانه است، یا برعکس، مردی که در زمان عقد، تعهدی سنگین را پذیرفته، اکنون با واقعیت های اقتصادی روبه رو شده و به دنبال راهی برای کاهش آن است. در هر دو حالت، سوال اصلی اینجاست که آیا قانون، این امکان را پس از ثبت عقد نکاح فراهم می کند یا خیر. بررسی این پرسش و یافتن پاسخ های حقوقی دقیق آن، برای هر زوجی که در این موقعیت قرار می گیرد، حیاتی است.

مهریه در نظام حقوقی ایران: تعهد مقدس و جایگاه آن

مهریه، که در متون فقهی و حقوقی با واژگانی چون صداق، صداقیه، کابین و فرض نیز شناخته می شود، مالی است که به موجب عقد نکاح، مرد به زن خود می پردازد یا متعهد به پرداخت آن در آینده می شود. این تعهد، ریشه های عمیقی در فرهنگ و شریعت اسلامی دارد و در نظام حقوقی ایران، به عنوان یکی از مهم ترین حقوق مالی زن پس از ازدواج، به رسمیت شناخته شده است. مهریه تنها یک تعهد مالی ساده نیست، بلکه نمادی از احترام و پشتوانه اقتصادی برای زن به شمار می رود که به محض جاری شدن عقد نکاح، زن مالک آن می شود.

تنوع در انواع مهریه، نشان از انعطاف پذیری قانون در پذیرش توافقات زوجین دارد. از جمله این انواع می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مهرالمسمی: مهریه ای است که میزان و نوع آن در هنگام عقد نکاح به صراحت تعیین و مورد توافق زوجین قرار می گیرد. بخش عمده ای از مهریه ها در ایران از این نوع هستند.
• مهرالمثل: در صورتی که در عقد نکاح، مهریه ای تعیین نشده باشد یا مهریه تعیین شده، از نظر قانونی باطل باشد، اما نزدیکی واقع شده باشد، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود. این میزان، با در نظر گرفتن شان و موقعیت زن، عرف و اوضاع و احوال خانوادگی او تعیین می شود.
• مهرالمتعه: اگر در عقد نکاح، مهریه ای تعیین نشده باشد و طلاق قبل از نزدیکی واقع شود، مرد باید مهریه ای به نام مهرالمتعه به زن بپردازد. میزان این مهریه با توجه به وضعیت مالی مرد تعیین می شود.

علاوه بر این، مهریه از نظر زمان پرداخت نیز به دو دسته اصلی تقسیم می شود:

• مهریه عندالمطالبه: مهریه ای که زن هر زمان که بخواهد، می تواند آن را از مرد مطالبه کند و مرد مکلف به پرداخت آن است. اکثریت مهریه ها در ایران به این صورت تعیین می شوند.
• مهریه عندالاستطاعه: در این نوع از مهریه، زن زمانی می تواند مهریه را مطالبه کند که مرد توانایی مالی پرداخت آن را داشته باشد. اثبات توانایی مالی مرد در این حالت، بر عهده زن است.

موضوع مالکیت زن بر مهریه، به مجرد عقد نکاح، یک اصل مهم حقوقی است. این بدان معناست که به محض جاری شدن صیغه عقد، حتی قبل از وقوع نزدیکی، زن به طور کامل مالک مهریه می شود و می تواند هرگونه تصرفی در آن (مانند بخشش، فروش یا مطالبه) انجام دهد. این حق، پشتوانه مهمی برای زن در زندگی مشترک به شمار می رود و به همین دلیل، هرگونه تغییر در آن پس از عقد، از حساسیت و پیچیدگی های حقوقی خاصی برخوردار است.

چالش افزایش یا کاهش مهریه پس از عقد: مواجهه با واقعیت های حقوقی

یکی از سوالات رایج و مهم در حوزه حقوق خانواده، این است که آیا پس از جاری شدن عقد نکاح، امکان افزایش یا کاهش مهریه تعیین شده وجود دارد؟ این پرسش، به ویژه زمانی مطرح می شود که زوجین با تغییر شرایط مالی، عاطفی یا اجتماعی خود روبه رو می شوند. برای پاسخ به این سوال، باید به دو دیدگاه مهم حقوقی و رویه قضایی کشور توجه کرد.

تحلیل حقوقی اولیه: آزادی اراده در قراردادها

در نگاه نخست، برخی ممکن است با استناد به اصل آزادی اراده در قراردادها که در ماده ۱۰ قانون مدنی ایران نیز بدان اشاره شده است، استدلال کنند که مهریه نیز یک توافق مالی است و مانند هر قرارداد مالی دیگری، زوجین می توانند با توافق مجدد، میزان آن را تغییر دهند. بر اساس این دیدگاه، همان طور که دو طرف با اراده خود مهریه ای را تعیین کرده اند، می توانند با اراده ای جدید، آن را افزایش یا کاهش دهند. این تحلیل، از این منظر مهریه را یک تعهد مالی می داند که طرفین حق تصرف و تغییر در آن را دارند، مشروط بر اینکه شرایط عمومی صحت قراردادها مانند قصد، رضا، اهلیت طرفین، معین بودن موضوع و مشروع بودن جهت معامله رعایت شود. این دیدگاه، هرچند منطقی به نظر می رسد، اما در مواجهه با واقعیت رویه قضایی و فتاوای فقهی، با چالش های جدی روبه رو می شود.

رای وحدت رویه و رویکرد قضایی: ممنوعیت تغییر مهریه به عنوان مهریه

رویه قضایی ایران، به ویژه پس از سال ۱۳۸۸، پاسخ قاطعانه ای به این پرسش داده است. پیش از این تاریخ، بخشنامه های ثبتی امکان افزایش مهریه با سند رسمی را فراهم می کرد، اما رای وحدت رویه شماره ۴۸۸ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری که در تاریخ ۱۵/۰۶/۱۳۸۸ صادر شد، این رویه را به طور کلی تغییر داد. این رای، مستند به نظر فقهای محترم شورای نگهبان، اعلام کرد:

«مهریه شرعی، همان است که در ضمن عقد واقع شده است و ازدیاد مهر بعد از عقد، شرعاً صحیح نیست و ترتیب آثار مهریه بر آن، خلاف موازین شرع شناخته شد.»

بر اساس این رای، هرگونه توافق بر افزایش یا کاهش مهریه پس از عقد، اگر تحت عنوان مهریه یا با هدف تغییر مستقیم مفاد سند نکاحیه باشد، از نظر قانونی فاقد اعتبار است و نمی توان آثار حقوقی مهریه را بر آن مترتب دانست. به عبارت دیگر، دادگاه ها چنین افزایشی را به عنوان مهریه به رسمیت نمی شناسند و زوج نمی تواند آن را مطالبه کند. علت این رویکرد این است که مهریه یک تعهد خاص و منحصر به فرد است که با عقد نکاح شکل می گیرد و نمی توان پس از انعقاد عقد، ماهیت یا میزان آن را به صورت مستقیم تغییر داد، زیرا از دیدگاه شرعی و قانونی، مهریه با عقد ثابت می شود و افزایش یا کاهش آن خارج از چارچوب اولیه عقد، جایز نیست.

بنابراین، تغییر مهریه بعد از ازدواج به صورت مستقیم در سند نکاحیه، از منظر حقوقی و رویه قضایی کشور، امکان پذیر نیست و هرگونه توافقی در این زمینه، تحت عنوان مهریه، باطل و فاقد اثر قانونی خواهد بود. اما این به معنای بن بست کامل نیست و راه های قانونی دیگری برای زوجین وجود دارد که می توانند از طریق آن ها به اهداف مالی خود دست یابند، که در بخش های بعدی به تفصیل به آن ها پرداخته خواهد شد.

جستجوی مسیرهای قانونی جایگزین: راه حل های حقوقی برای تغییرات مالی

با توجه به اینکه افزایش یا کاهش مهریه بعد از عقد به طور مستقیم و تحت عنوان «مهریه» از منظر رویه قضایی ممنوع است، این سوال مطرح می شود که زوجین چگونه می توانند به اهداف مالی خود در زمینه تغییر میزان تعهدات دست یابند؟ خوشبختانه، نظام حقوقی ایران راه های جایگزینی را پیش بینی کرده است که با رعایت شرایط خاص، می توانند اهداف مشابهی را دنبال کنند. این روش ها، اگرچه تحت عنوان مهریه قرار نمی گیرند، اما می توانند منجر به افزایش دارایی زن یا کاهش تعهدات مرد شوند و از اعتبار حقوقی برخوردار هستند.

برای افزایش دارایی زن (به جای افزایش مهریه)

گاهی اوقات، زوجین تصمیم می گیرند که مرد علاوه بر مهریه، حمایت مالی بیشتری از زن به عمل آورد. برای این منظور، روش های حقوقی زیر قابل استفاده هستند:

صلح بلاعوض

صلح بلاعوض یکی از مطمئن ترین و رایج ترین روش ها برای افزایش مهریه به صورت دین مستقل یا افزایش دارایی زن است. در این روش، زوج مال یا مبلغی را به صورت رایگان و بدون هیچ گونه عوضی، به زوجه صلح می کند. این صلح، یک عقد لازم است، به این معنا که پس از انجام، هیچ یک از طرفین نمی توانند به طور یک جانبه آن را فسخ کنند یا از آن رجوع نمایند.

• نحوه اقدام: زوج می تواند با مراجعه به دفاتر اسناد رسمی، مال یا مبلغی را (برای مثال، سه دانگ دیگر از یک ملک مسکونی یا مبلغی معین از وجه نقد) به صورت صلح بلاعوض به همسرش منتقل کند.
• شرایط صحت صلح: برای اینکه صلح بلاعوض از نظر قانونی صحیح باشد، شرایطی مانند قصد و رضای کامل طرفین (بدون هیچ گونه اجبار یا اکراه)، اهلیت قانونی (بالغ، عاقل و رشید بودن)، معین بودن مورد صلح (مال یا مبلغ باید کاملاً مشخص باشد) و مشروع بودن جهت صلح (هدف از صلح باید قانونی باشد) لازم و ضروری است.
• نکات مهم: ثبت صلح نامه در دفاتر اسناد رسمی، به دلیل لازم الاجرا بودن و غیرقابل رجوع بودن آن، امنیت حقوقی بالایی برای زوجه فراهم می کند.

هبه (بخشش مال)

هبه نیز یکی دیگر از راه های افزایش دارایی زن بعد از عقد است. در این عقد، زوج مالی را به همسرش می بخشد. هبه می تواند در مورد هر مالی، اعم از منقول (مانند وجه نقد، سکه یا خودرو) و غیرمنقول (مانند ملک) صورت گیرد.

• نحوه اقدام: زوج مال یا مبلغی را به زوجه هبه می کند. برای صحت هبه، علاوه بر قصد، رضا و اهلیت، قبض و اقباض (یعنی تسلیم مال به زوجه و قبول آن توسط او) نیز از شرایط اساسی است.
• نکات مهم: نکته بسیار حیاتی در مورد هبه این است که هبه یک عقد جایز است. این بدان معناست که زوج (واهب) اصولاً می تواند از هبه خود رجوع کند و مال بخشیده شده را پس بگیرد، مگر در موارد خاصی مانند فوت یکی از طرفین، خروج مال از مالکیت زوجه (مثلاً اگر آن را فروخته باشد) یا تغییر ماهیت مال (مثلاً اگر سکه ذوب شده و به طلا تبدیل شده باشد). این ویژگی، هبه را از صلح بلاعوض کم اعتبارتر و پرخطرتر می کند و لازم است زوجین با آگاهی کامل از این موضوع، اقدام به این عمل حقوقی نمایند.

تعهد مستقل مالی (بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی)

زوج می تواند طی یک قرارداد کاملاً جداگانه و مستقل از عقدنامه نکاح، متعهد شود که مبلغ یا مالی را به زوجه پرداخت کند. این تعهد، یک دین مستقل بر عهده زوج ایجاد می کند و تحت عنوان «مهریه» قرار نمی گیرد.

• توضیح: این تعهد مالی می تواند در قالب یک سند عادی یا رسمی (اقرارنامه) تنظیم شود که به موجب آن، مرد متعهد می شود در زمان مشخص یا به صورت اقساط، مبلغی پول یا مالی را به همسرش بپردازد.
• نکات مهم: این تعهد، با اینکه یک دین معتبر و قابل مطالبه است، اما مشمول احکام خاص مهریه (مانند تقسیط مهریه در طلاق از سوی مرد) نمی شود. این بدین معنی است که اگرچه زن می تواند آن را از طریق مراجع قضایی مطالبه کند، اما سازوکارهای حمایتی خاصی که قانون برای مهریه پیش بینی کرده (مثل برخی محدودیت ها در جلب و بازداشت)، شامل این تعهدات مستقل نخواهد شد. اعتبار این تعهد، از ماده ۱۰ قانون مدنی که بر اساس آن قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد نموده اند، در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد، نافذ است سرچشمه می گیرد.

برای کاهش مهریه یا اسقاط آن (از سوی زن)

در مقابل، گاهی زوجه به دلایل مختلف (مانند بهبود روابط، کمک به همسر یا افزایش اطمینان و پایداری زندگی مشترک) تصمیم به کاهش مهریه بعد از عقد یا بخشیدن بخشی از آن می گیرد. برای این منظور، روش های حقوقی زیر قابل استفاده هستند:

ابراء ذمه

ابراء یکی از قدرتمندترین اعمال حقوقی برای کاهش یا ساقط کردن مهریه است. ابراء به معنای بری کردن ذمه دیگری از دین است؛ یعنی زوجه با اراده و اختیار کامل خود، ذمه زوج را از پرداخت تمام یا بخشی از مهریه بری می کند.

• نحوه اقدام: زوجه می تواند با مراجعه به دفتر اسناد رسمی، یک اقرارنامه ابراء مهریه تنظیم کند و به موجب آن، اعلام نماید که از تمام یا قسمتی از مهریه خود گذشته و ذمه همسرش را در آن خصوص بری کرده است.
• شرایط صحت ابراء: ابراء یک ایقاع است (یعنی تنها با اراده یک طرف انجام می شود). برای صحت آن، تنها قصد و رضای زوجه (بدون هیچ گونه اکراه یا اجبار) و همچنین اهلیت قانونی وی (بالغ، عاقل و رشید بودن) کافی است.
• نکات مهم: ابراء، غیرقابل رجوع است. یعنی پس از انجام ابراء، زن دیگر نمی تواند از آن منصرف شده و مهریه بخشیده شده را مطالبه کند. به همین دلیل، انجام این عمل حقوقی با آگاهی کامل و ثبت رسمی آن برای جلوگیری از هرگونه سوءتفاهم یا انکار در آینده، اکیداً توصیه می شود. به عنوان مثال، اگر مهریه ۲۰۰ سکه باشد و زن ۱۰۰ سکه را ابراء کند، مرد دیگر ملزم به پرداخت آن ۱۰۰ سکه نخواهد بود.

صلح بلاعوض (در جهت کاهش)

همان گونه که صلح بلاعوض می تواند برای افزایش دارایی زن به کار رود، زوجه نیز می تواند بخشی از مهریه خود را (به شرط آنکه مهریه عین معین باشد، مانند سه دانگ از یک ملک) به زوج صلح بلاعوض کند. این عمل حقوقی نیز منجر به کاهش تعهد زوج می شود و مانند صلح بلاعوض در جهت افزایش، غیرقابل رجوع است و نیاز به ثبت رسمی دارد.

بذل مهریه

بذل مهریه نیز به معنای بخشیدن مهریه از سوی زن است که از نظر نتیجه نهایی مشابه ابراء است، اما تفاوت های حقوقی ظریفی بین این دو وجود دارد. بذل معمولاً در شرایطی خاص (مانند طلاق توافقی) و به منظور ترغیب مرد به طلاق صورت می گیرد، در حالی که ابراء می تواند در هر زمانی و بدون ارتباط مستقیم با طلاق انجام شود. با این حال، هر دو به معنای ساقط کردن دین مهریه از ذمه مرد هستند و باید با قصد و اختیار کامل زن صورت پذیرد.

تفاوت در برداشت های قضایی: جدال حقوقی بر سر تعهد مستقل مالی

با وجود روشن بودن رویه قضایی در خصوص عدم امکان افزایش مهریه بعد از عقد به طور مستقیم تحت عنوان «مهریه»، همچنان بحث و برداشت های متفاوتی در مورد اعتبار توافق افزایش مهریه به صورت «تعهد مستقل مالی» در محافل حقوقی و شعب دادگاه ها وجود دارد. این تفاوت ها، موضوع را برای زوجین پیچیده تر می کند و اهمیت مشاوره حقوقی را دوچندان می سازد.

دیدگاه اکثریت: اعتبار تعهد مستقل مالی

اکثریت حقوقدانان و بسیاری از شعب دادگاه ها بر این باورند که هرچند توافق بر افزایش مهریه تحت عنوان مهریه باطل است، اما زوجین می توانند با استناد به ماده ۱۰ قانون مدنی، یک «تعهد مستقل مالی» جدید ایجاد کنند. این تعهد، ارتباطی با مهریه اصلی ندارد و به عنوان یک دین جدید و معتبر بر ذمه مرد قرار می گیرد که زن می تواند آن را مطالبه کند.

این دیدگاه استدلال می کند که ماده ۱۰ قانون مدنی، اصل آزادی قراردادها را به رسمیت شناخته و به افراد اجازه می دهد هرگونه قراردادی را که مخالف صریح قانون نباشد، منعقد کنند. بنابراین، اگر زوجین با رضایت کامل و در چارچوب قانون (با رعایت شرایط صحت معاملات)، توافقی برای پرداخت مبلغ یا مالی از سوی مرد به زن انجام دهند، این توافق به خودی خود معتبر و لازم الاجرا است، حتی اگر نام آن «مهریه» نباشد. این مبلغ، یک دین عادی تلقی می شود و قابل پیگیری از طریق مراجع قضایی خواهد بود.

دیدگاه اقلیت و آراء متناقض

در مقابل، برخی دیدگاه های اقلیت و شماری از آراء قضایی، رویکرد سختگیرانه تری دارند. این دیدگاه ها ممکن است در برخی موارد، حتی افزایش مهریه به صورت دین مستقل را نیز تحت تأثیر رای وحدت رویه مهریه بعد از عقد و تلقی آن به عنوان تلاشی برای دور زدن قانون، بی اعتبار بدانند. این دادگاه ها ممکن است استدلال کنند که اگر هدف از ایجاد تعهد مستقل، صرفاً افزایش مهریه باشد، ماهیت آن باز هم تحت الشعاع ممنوعیت افزایش مهریه قرار می گیرد و فاقد اعتبار است.

تجربه نشان داده است که گاهی در شعب مختلف دادگاه ها یا حتی در مراحل بالاتر قضایی (مانند دیوان عالی کشور)، آراء قضایی متناقض در مورد اعتبار این تعهدات صادر می شود. این تفاوت در آراء، اغلب به نحوه تفسیر ماده ۱۰ قانون مدنی و همچنین برداشت از هدف و نیت اصلی زوجین در هنگام تنظیم سند مربوط می شود. برخی قضات ممکن است با وسعت نظر بیشتری به آزادی قراردادها نگاه کنند، در حالی که برخی دیگر با احتیاط بیشتری به این موضوع می پردازند تا از سوءاستفاده های احتمالی جلوگیری شود.

در یک مورد قضایی، شعبه ای از دیوان عالی کشور در رای نهایی شماره 9309970907200748 مورخ 1393/08/03 استدلال نمود: «چنانچه بعد از عقد نکاح میزان مهریه افزایش یابد این امر دین تلقی می شود و قابل مطالبه است.» در مقابل، شعبه ای دیگر در رای نهایی شماره 930997022300530 مورخ 1393/04/11 اینگونه استدلال کرده است: «افزایش مهریه پس از عقد نکاح به موجب اقرارنامه رسمی باطل بوده و مشمول ماده 10 قانون مدنی نیز نمی باشد.»

این تفاوت ها، اهمیت بسیار زیادی در سرنوشت مالی زوجین دارد. در نتیجه، برای کسانی که قصد تغییر مهریه بعد از ازدواج از طریق راه های جایگزین را دارند، ضروری است که حتماً با یک وکیل متخصص خانواده مشورت کنند تا با در نظر گرفتن آخرین رویه ها و آراء قضایی، مطمئن ترین و قانونی ترین راه را انتخاب نمایند و از بروز مشکلات حقوقی در آینده پیشگیری شود.

نکات کلیدی و ملاحظات عملی در تغییرات مالی زوجین

در مسیر پر پیچ وخم تغییر مهریه بعد از ازدواج از طریق راه های قانونی جایگزین، آگاهی از برخی نکات کلیدی و ملاحظات عملی می تواند به زوجین کمک کند تا تصمیمات درست تری بگیرند و از مشکلات احتمالی جلوگیری کنند. این نکات، هم برای افزایش مهریه بعد از عقد و هم برای کاهش آن صادق هستند و می توانند راهنمای عمل زوجین باشند.

تغییر نوع مهریه (از عندالمطالبه به عندالاستطاعه و بالعکس)

یکی از تغییراتی که گاهی زوجین به دنبال آن هستند، تغییر در نحوه پرداخت مهریه است، نه در میزان آن. مثلاً زوجین ممکن است بخواهند مهریه عندالمطالبه را به عندالاستطاعه تبدیل کنند یا برعکس. خوشبختانه، این نوع تغییر، بر خلاف تغییر در اصل میزان مهریه، از نظر قانونی امکان پذیر است. دلیل آن این است که این تغییر، ماهیت مهریه را دگرگون نمی کند، بلکه صرفاً در خصوص شرایط و زمان بندی پرداخت آن توافق جدیدی صورت می گیرد.

• توضیح: اگر زوجین توافق کنند که مهریه عندالمطالبه را به عندالاستطاعه تغییر دهند یا بالعکس، می توانند با مراجعه به دفاتر اسناد رسمی و تنظیم یک سند رسمی، این توافق را ثبت نمایند. این سند، برای هر دو طرف لازم الاجرا خواهد بود.
• نکته مهم: در زمان تنظیم سند، باید به صراحت و با دقت کامل، تمامی شرایط و تبعات این تغییر برای طرفین توضیح داده شود تا در آینده سوءتفاهمی ایجاد نشود.

نقش دفاتر اسناد رسمی در این فرآیند

اهمیت دفاتر اسناد رسمی در ثبت هرگونه توافق مالی بین زوجین، به ویژه در موضوعاتی مانند مهریه، غیرقابل انکار است. ثبت رسمی توافقات، تنها راه برای تضمین اعتبار حقوقی و جلوگیری از انکار یا اختلاف در آینده است.

• توضیح: چه برای صلح بلاعوض مهریه (افزایش یا کاهش)، چه برای ابراء مهریه بعد از عقد و چه برای تنظیم تعهد مستقل مالی، مراجعه به دفتر اسناد رسمی و ثبت آن در قالب صلح نامه، اقرارنامه یا ابراءنامه رسمی، اکیداً توصیه می شود.
• مزایا: سند رسمی، سند لازم الاجرا محسوب می شود و قدرت اثبات بسیار بالاتری نسبت به اسناد عادی دارد. این امر، روند پیگیری حقوقی در صورت بروز اختلاف را به مراتب تسهیل می کند و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری به عمل می آورد.

عواقب عدم رعایت شرایط قانونی در تغییر مهریه

نادیده گرفتن چارچوب های قانونی و تلاش برای تغییر مهریه بعد از ازدواج به صورت غیرقانونی یا با عدم رعایت تشریفات لازم، می تواند پیامدهای بسیار منفی و جبران ناپذیری برای زوجین داشته باشد:

• بی اعتباری توافق: توافقات شفاهی یا اسناد عادی که شرایط قانونی را رعایت نکرده اند، ممکن است در محاکم قضایی فاقد اعتبار تلقی شده و قابل مطالبه نباشند.
• عدم امکان مطالبه حقوقی: در صورت بی اعتباری توافق، طرف ذینفع قادر به پیگیری حقوقی خواسته خود نخواهد بود و عملاً حقوق مالی وی تضییع می شود.
• بروز اختلافات شدیدتر: عدم شفافیت و نقص قانونی در توافقات، بستر مناسبی برای بروز اختلافات شدیدتر و طولانی مدت بین زوجین را فراهم می آورد.
• سوءاستفاده های احتمالی: در غیاب اسناد محکم و رسمی، طرفین ممکن است در آینده از ضعف قانونی یکدیگر سوءاستفاده کنند.

مطالبه تعهدات مستقل در زمان طلاق

یکی از دغدغه های مهم در مورد تعهدات مستقل مالی (مانند صلح بلاعوض یا تعهد مالی بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی) این است که آیا این تعهدات در زمان طلاق نیز قابل مطالبه هستند یا خیر. پاسخ این است که بله، این تعهدات از نظر قانونی معتبر بوده و در صورت بروز طلاق، قابل مطالبه هستند؛ اما باید به یک تفاوت اساسی با مهریه توجه داشت.

• توضیح: تعهدات مالی مستقل، به دلیل اینکه عنوان «مهریه» را ندارند، مشمول امتیازات خاص مهریه در قوانین مربوط به طلاق نمی شوند. به عنوان مثال، در برخی از انواع طلاق (مانند طلاق از سوی مرد)، قانون شرایط خاصی را برای پرداخت مهریه (از جمله امکان تقسیط) در نظر گرفته است. این سازوکارها، لزوماً شامل تعهدات مستقل مالی نمی شوند و مطالبه و اجرای آن ها ممکن است بر اساس قوانین عام مربوط به مطالبات دینی صورت گیرد.

با توجه به تمامی این نکات، می توان گفت که هر قدمی در مسیر تغییر مهریه بعد از ازدواج، چه از طریق اضافه کردن مهریه پس از عقد دائم و چه از طریق کاهش آن، باید با دقت، آگاهی کامل و مشورت با متخصصین حقوقی برداشته شود تا از هرگونه پشیمانی و مشکل حقوقی در آینده جلوگیری شود.

نتیجه گیری

بررسی های حقوقی و رویه قضایی کشور نشان می دهد که بعد از جاری شدن عقد نکاح، امکان افزایش یا کاهش مهریه به طور مستقیم و تحت عنوان «مهریه» در سند ازدواج، وجود ندارد. رای وحدت رویه شماره ۴۸۸ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری به صراحت بیان داشته است که ازدیاد مهر پس از عقد، شرعاً صحیح نیست و دادگاه ها آثار مهریه را بر آن مترتب نمی دانند. این حکم قانونی، بر پایه دیدگاه های فقهی شورای نگهبان بنا نهاده شده است که مهریه را تعهدی منحصر به فرد می داند که با اصل عقد نکاح تثبیت می شود و پس از آن، قابلیت تغییر ماهوی ندارد.

با این حال، این ممنوعیت به معنای بن بست کامل برای زوجینی که قصد تغییر مهریه بعد از ازدواج یا تنظیم مجدد تعهدات مالی خود را دارند، نیست. نظام حقوقی ایران، راه های جایگزین قانونی را پیش بینی کرده است که می تواند به اهداف مالی مشابهی منجر شود. برای افزایش دارایی زن، می توان از روش هایی مانند صلح بلاعوض (که عقدی لازم و غیرقابل رجوع است)، هبه (که اصولاً جایز و قابل رجوع است و نیاز به دقت فراوان دارد) و یا ایجاد یک تعهد مستقل مالی بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی استفاده کرد. این تعهدات، اگرچه عنوان مهریه را ندارند، اما به عنوان دیونی معتبر و قابل مطالبه شناخته می شوند. در مقابل، برای کاهش یا اسقاط مهریه از سوی زن، روش هایی مانند ابراء ذمه (که ایقاعی لازم و غیرقابل رجوع است) و صلح بلاعوض (که باز هم غیرقابل رجوع است) در دسترس هستند.

پیچیدگی های حقوقی و وجود آراء قضایی متناقض در برخی موارد، به ویژه در خصوص تعهدات مستقل مالی، نشان از حساسیت این موضوع دارد. هرگونه اقدامی در این زمینه، باید با آگاهی کامل از تمامی جوانب حقوقی و با رعایت دقیق شرایط هر عمل حقوقی صورت گیرد. بی توجهی به این نکات می تواند منجر به بی اعتباری توافقات، تضییع حقوق و بروز اختلافات شدیدتر در آینده شود.

از این رو، به تمامی زوجینی که در فکر افزایش مهریه بعد از عقد، کاهش آن، یا هرگونه تغییر در تعهدات مالی مرتبط با مهریه هستند، اکیداً توصیه می شود که پیش از هرگونه اقدام، حتماً با یک وکیل متخصص خانواده مشورت کنند. یک وکیل مجرب می تواند با تکیه بر دانش حقوقی و تجربه عملی خود، بهترین و مطمئن ترین روش قانونی را متناسب با شرایط خاص هر زوج پیشنهاد دهد و از بروز ضررهای احتمالی و پیامدهای ناخواسته جلوگیری کند.